Қазақстан Республикасында дін мен мемлекет қатынасы бірнеше тарихи кезеңдерден өтті, ол қоғамдық өмірдің түрлі салаларына ықпал етті. Қазақстан тәуелсіздігін алғаннан кейін дін мен мемлекет арасындағы қарым-қатынас жаңа кезеңге аяқ басты. Бұл мақалада Қазақстандағы дін мен мемлекет қатынасының қазіргі жағдайын, оның тарихи даму жолдарын, заңдық негіздерін және қоғамдағы орны мен рөлін қарастырамыз.
Қазақстан аумағында дін мен мемлекет қатынастары ежелден қалыптасқан. Ежелгі түркі және көшпелі халықтардың діндік нанымдары өз алдына ерекше болған. XV ғасырда Қазақ хандығы қалыптасқан кезде ислам діні мемлекеттік дін ретінде мойындалды. Әсіресе, Қазақ хандығының исламды қабылдауы маңызды кезең болды, ол дәстүр мен мәдениеттің қалыптасуына айтарлықтай әсер етті.
1917 жылғы Қазан төңкерісі және Кеңес үкіметі орнағаннан кейін дін мен мемлекет арасында ресми тұрғыда теріс көзқарас қалыптасты. Кеңес дәуірінде діннің қоғамдық және мемлекеттік өмірден бөлінуі күшейтіліп, дінге қарсы саясат жүргізілді. Ғибадат үйлері жабылды, дін қызметкерлері қуғын-сүргінге ұшырады. Бұл кезең Қазақстандағы дінге қатысты заңдардың шектелуіне, діннің қоғамдағы рөлінің төмендеуіне әкелді.
Тәуелсіздік алғаннан кейін, 1991 жылы Қазақстан Республикасы өзінің тәуелсіздігін жариялап, дін мен мемлекет арасындағы қатынастарды жаңадан қалыптастыруды мақсат етіп қойды. Конституцияда діннің мемлекеттен бөлінгендігі туралы принцип қабылданды.
Қазақстан Республикасының Конституциясы дін мен мемлекет қатынасын анықтайтын негізгі құжат болып табылады. Конституцияның 1-бабының 1-тармағында Қазақстан Республикасы демократиялық, құқықтық және зайырлы мемлекет деп белгіленген. Сондай-ақ, 22-бапта «Әркімнің ар-ождан бостандығына құқығы бар. Ар-ождан бостандығы құқығын жүзеге асыру жалпы адамдық және азаматтық құқықтар мен мемлекет алдындағы міндеттерге байланысты болмауға немесе оларды шектемеуге тиіс» делінген.
Қазақстанның Конституциясына сәйкес, мемлекет дінге араласпайды, алайда, діни бірлестіктер мен ұйымдар да мемлекеттен тәуелсіз болмайды. Діни қызметті жүзеге асыру үшін бірқатар заңдар мен нормативті актілер қабылданды, соның ішінде 2011 жылғы 11 қазаннан бастап күшіне енген «Діни қызмет және діни бірлестіктер туралы» заң діни бірлестіктердің жұмысын реттейді.
Заң бойынша дінге сенушілердің еркіндігі толықтай қамтамасыз етілген. Дегенмен, діни бірлестіктердің қызметі мемлекет тарапынан бақылауға алынады. Мысалы, діни бірлестіктер тіркелуі, діни іс-шараларды өткізу үшін рұқсат алуы және т.б. талаптар қойылады.
Қазақстанның көпұлтты және көпконфессиялы қоғамында діннің әлеуметтік маңызы зор. Елімізде ислам, христиан, буддизм, иудаизм және басқа да діндер бар. Қазақстандағы негізгі дін — ислам (сүнниттік бағыт). Алайда, елде православ христиандарының саны да айтарлықтай, оның ішінде орыс және украин халқының өкілдері, сондай-ақ, басқа да христиандық қауымдар бар.
Қазақстанның зайырлы мемлекет ретінде құрылуы діннің мемлекеттік қызметтерден бөлінуін қамтамасыз етті, бірақ, қоғамдағы діннің маңызы төмендемеді. Дін мен мемлекет арасындағы қарым-қатынас қоғамның тұрақтылығы мен тыныштығын сақтау мақсатында теңдестірілген. Сондай-ақ, ислам мен христиандықтың Қазақстанның мәдениеті мен тарихындағы орны ерекше. Әртүрлі діни топтар арасындағы діни төзімділік пен келісімге үлкен мән беріледі.
Қазақстандағы дін мен мемлекет қатынасы қазіргі таңда маңызды әлеуметтік және саяси мәселе болып табылады. Мемлекет діннің қоғамдағы орны мен рөлін дұрыс бағалап, азаматтардың діни сенім бостандығын қорғауды мақсат тұтады. Сонымен қатар, дін мен мемлекет арасындағы шекараларды нақты белгілеу, діни бірлестіктердің заңды қызметін қамтамасыз ету және діни экстремизммен күресу мәселелері мемлекеттік саясаттың негізгі басымдықтарына айналған.
Қазақстанның көпұлтты және көпконфессиялы қоғамы бұл бағытта толеранттылық пен келісім принциптеріне негізделеді. Қазақстан Республикасының заңдары мен мемлекеттік саясаты дін мен мемлекет арасындағы қатынасты дұрыс бағытта реттеуге арналған, бірақ, қоғамдағы өзгерістер мен қауіп-қатерлерге байланысты үнемі жаңартылып отыруы керек.
Мереке ЖҰМАНБАЕВА,
Қаражал қаласы Ардагерлер кеңесінің төрағасы.