Биыл қазақ тарихындағы тұңғыш кәсіпқой балуан, қазақ күресінің дамуына елеулі үлес қосқан Қажымұқан Мұңайтпасұлының дүниеге келгеніне 155 жыл толып отыр. Бұл дата қазақ балуандығының ұлы тұлғасы, әлемге әйгілі спортшының есімін қайта еске салып, оның атқарған еңбектерін ұлықтауға себеп болуда.
Қажымұқан Мұңайтпасұлы 1871 жылы Ақмола облысының Жадық (Қараөткел) ауылында дүниеге келген. Ол қазақ күресінің дамуына алғашқылардың бірі болып қолдау көрсетіп, өз шеберлігі мен батырлығын әлемдік аренада танытты. Әлемнің 54 елінде бақ сынап, ауыр салмақты күрес түрлерінен 48 медаль мен награда жеңіп алған Қажымұқан әлемдік спорт алаңында қазақ күресінің беделін көтерген тұңғыш балуан болды.
Қажымұқан әртүрлі күрес түрлерінен жоғары шеберлігін көрсетіп, сол кезде танымал болған көптеген әлемдік балуандармен күрес алаңына шықты. Оның есімі тарихи күрес алаңдарында Иван Шемякин, Иван Поддубный, Алекс Аберг, Пол Понс, Джордж Лурих сынды әйгілі атлеттермен бірге аталады. Әлемдік күрес алаңында күресіп, өзіне деген сенімділікті арттырып, күрестің барлық түрлерінде жеңіске жетті. Сонымен қатар, Қажымұқан Петербург күрес мектебінде классикалық күрес өнерін меңгеріп, шеберлігін шыңдады. Ол алғаш рет 1908 жылы Кельнде әлем чемпионы атанды, кейінгі жылдары бұл атақты бірнеше рет қорғап шықты.
Қажымұқанның танымалдығы 1909 жылы Ригада өткен әлем чемпионатының жеңісінен кейін арта түсті. 1910 жылы Варшавада өткен халықаралық чемпионатта кіші алтын медальді жеңіп алып, 1914 жылы Парижде әлем чемпионы атанды. Ол өз карьерасында көптеген жеңістерге жетіп, атақты «Қажы» деген есімді иеленді. Бұл атақты ол Стамбулдағы түрік балуанын жеңгені үшін алған болатын.
Қажымұқанның халықаралық күрестегі жетістіктері тек қазақ балуандарына ғана емес, жалпы бүкіл әлем спортшыларына үлгі болды. Оның жапондық және қытайлық джиу-джицу балуандарымен күресі де тарихта ерекше орын алады. Қажымұқанның әлемге әйгілі болуына оның өнері мен төзімділігі, жанкештілігі және ұлттық күрес түрін насихаттауға қосқан үлесі себеп болды.
Бүгінде Қажымұқан Мұңайтпасұлының мұрасы Қазақстанда және әлемде құрметпен аталып өтуде. Оның жолын қуған қазақ балуандары мен спортшылар саны аз емес. Қаражал өңірінде де қазақ күресі мен дзюдо күресі қарқынды дамып келеді. Қаражал спорт мектебінің түлектері облыстық және республикалық жарыстарда өздерінің таланты мен шеберліктерін танытып қана қоймай, Азия және әлем чемпионаттарында топ жарып жүр.
Қажымұқан Мұңайтпасұлының күреске қосқан үлесі, оның шеберлігі мен даңқы өңіріміздің спортшылары үшін үлкен ынталандыру болып табылады. Қазіргі таңда Қаражал өңірінің балуандары оның ізін қуып, қазақ күресін әлемге таныту мақсатында аянбай еңбек етуде. Қазақтың ұлттық күрес өнері, Қажымұқанның арқасында, өзінің жарқын болашағына жол ашты.
Досан ДУЛЫҒАЛЫ.