Соңғы жылдары елімізде Наурыз мейрамын жаңаша мазмұнда атап өту үрдісі қалыптасып келеді. Бұл бағытта енгізілген Наурызнама тұжырымдамасы ұлттық дәстүрлерді жаңғыртуға және қоғамдағы бірлік пен рухани құндылықтарды нығайтуға бағытталған маңызды бастама болып отыр.
НАУРЫЗ МЕРЕКЕСІНІҢ ЖАҢА МӘДЕНИ ФОРМАТЫ
Қазақ халқының көне мерекелерінің бірі – Наурыз мейрамы. Бұл мереке тек табиғаттың жаңаруы мен көктемнің келуін білдіріп қана қоймай, халқымыздың рухани мәдениетін, салт-дәстүрін, ұлттық құндылықтарын дәріптейтін ерекше кезең болып саналады.
Соңғы жылдары елімізде Наурыз мерекесін жаңаша мазмұнда атап өту мақсатында Мемлекет басшысы Қасым-Жомарт Тоқаевтың бастамасымен Наурызнама тұжырымдамасы енгізілді. Наурызнама – Наурыз мейрамын бір күнмен шектемей, бірнеше күн бойы әртүрлі мәдени-танымдық, рухани және қоғамдық шаралар арқылы атап өтуді көздейтін жаңа формат.
Бұл тұжырымдама халықтың ұлттық дәстүрге деген қызығушылығын арттырып, тарихи мұраларымызды жаңғыртуға бағытталған. Наурызнама аясында әр күн белгілі бір тақырыпқа арналуы мүмкін: ұлттық дәстүр күні, қайырымдылық күні, мәдениет күні, табиғатты қорғау күні және тағы басқа.
Осындай маңызды күндердің бірі – Амал күні немесе Көрісу күні. Бұл күн қазақ халқы үшін ерекше мәнге ие. Амал күні адамдар бір-бірімен көрісіп, амандық сұрасып, өкперенішті ұмытып, жаңа жылды татулықпен қарсы алады. Бұл – адамдар арасындағы сыйластықты, үлкенге құрмет пен кішіге ізеттілікті дәріптейтін ерекше дәстүр.
Осы танымдық мақалалар топтамасында «Амал күнінің» шығу тарихы, оның мәні, дәстүрлері мен қазіргі қоғамдағы маңызы туралы кеңінен сөз болады.
АМАЛ КҮНІ: ТАРИХЫ МЕН МАҒЫНАСЫ
Амал күні немесе Көрісу күні – қазақ халқының көне дәстүрлерінің бірі. Бұл мереке жыл сайын 14 наурызда аталып өтеді және жаңа жылдың басталуын білдіретін ерекше күн ретінде қабылданады. Кейбір зерттеушілердің пікірінше, бұл күн ерте замандағы көшпелі халықтардың күнтізбесімен байланысты болған.
«Амал» сөзі араб тілінен шыққан деген пікір бар. Ол «айлардың ауысуы», «жаңа кезеңнің басталуы» деген мағынаны білдіреді. Қазақ халқы бұл күнді көктемнің алғашқы белгісі ретінде қабылдаған. Қыстың суығы бәсеңдеп, табиғат қайта жандана бастайтын кезеңде адамдар бір-бірімен көрісіп, жаңа жылдың басталуын қуанышпен қарсы алған.
Көрісу күні таңертең ерте адамдар бір-бірінің үйіне барып, амандасады. Әсіресе, жастар үлкендерге барып, құрмет көрсетеді. Бұл – қазақ қоғамындағы үлкенге құрмет көрсету дәстүрінің көрінісі. Үлкендер өз кезегінде жастарға батасын беріп, ақ тілектерін айтады.
Бұл күні айтылатын ең негізгі сөздердің бірі – «Бір жасыңмен!» деген тілек. Бұл сөз адамның тағы бір жыл өмір сүріп, жаңа кезеңге қадам басқанын білдіреді. Сонымен қатар, адамдар бір-біріне денсаулық, ұзақ өмір, береке-бірлік тілейді.
Амал күнінің тағы бір ерекшелігі – адамдар арасындағы өкпе-реніштің ұмытылуы. Егер бұрын араларында келіспеушілік болған адамдар болса, олар осы күні татуласып, қарым-қатынасты жаңадан бастауға тырысады. Сондықтан, бұл күн тек мереке ғана емес, рухани тазару мен жаңарудың белгісі болып саналады.
Қазіргі уақытта Амал күні Қазақстанның көптеген өңірлерінде атап өтіледі. Мектептерде, мәдениет үйлерінде, қоғамдық ұйымдарда түрлі мәдени шаралар ұйымдастырылып, жастарға ұлттық дәстүрлер түсіндіріледі. Бұл ұлттық мәдениетті сақтауға және оны келесі ұрпаққа жеткізуге үлкен үлес қосады.
КӨРІСУ ДӘСТҮРІ – ҚАЗАҚ ҚОҒАМЫНДАҒЫ ТАТУЛЫҚТЫҢ БЕЛГІСІ
Көрісу дәстүрі қазақ халқының әлеуметтік өмірінде ерекше орын алады. Бұл дәстүр адамдар арасындағы сыйластық пен татулықты нығайтатын маңызды мәдени құндылықтардың бірі болып саналады.
Көрісу күні адамдар бірбірімен ерекше ықыласпен амандасады. Көбінесе екі қолымен қол алысып немесе құшақтасып көрісу дәстүрі қалыптасқан. Бұл – адамдар арасындағы жылы қарым-қатынастың белгісі.
Көрісу дәстүрінің тағы бір маңызды қыры – үлкенге құрмет көрсету. Жастар ауылдағы немесе әулеттегі үлкендердің үйіне арнайы барып, олардың амандығын сұрайды. Үлкендер жастарға ақ батасын беріп, өмірлік тәжірибелерімен бөліседі.
Бұл дәстүр қоғамдағы ұрпақтар арасындағы байланысты нығайтады. Жастар үлкендердің өмірлік тәжірибесін тыңдап, ұлттық құндылықтарды үйренеді. Ал үлкендер жастардың амандығын көріп, болашаққа сеніммен қарайды.
Көрісу күні адамдар бірбірінің үйіне қонаққа барып, дастархан басында әңгіме-дүкен құрады. Бұл қазақ халқының қонақжайлық дәстүрінің тағы бір көрінісі болып табылады.
Қазіргі қоғамда да бұл дәстүрдің маңызы зор. Урбанизация мен заманауи өмір салты адамдарды бір-бірінен алыстатып жіберуі мүмкін. Ал осындай ұлттық мерекелер адамдарды қайта біріктіріп, қоғамдағы рухани байланысты күшейтеді.
АМАЛ КҮНІ – ҰЛТТЫҚ БІРЛІК ПЕН ІЗГІЛІКТІҢ МЕРЕКЕСІ
Амал күні тек дәстүрлі мереке ғана емес, ол қоғамдағы бірлік пен ізгіліктің символы болып саналады. Бұл күні адамдар бір-біріне тек амандасып қана қоймай, жақсылық жасауға, қайырымдылық көрсетуге тырысады.
Көптеген өңірлерде бұл күні қайырымдылық шаралары ұйымдастырылады. Адамдар мұқтаж жандарға көмектесіп, үлкендерді құрметтеп, қоғамдағы өзара қолдауды күшейтеді.
Ұлттық мерекелер халықтың рухани өмірінде маңызды рөл атқарады. Олар адамдарға ортақ құндылықтарды еске салып, ұлттық бірегейлікті сақтауға көмектеседі. Амал күні де осындай маңызды мерекелердің бірі.
Бүгінгі таңда бұл мереке жастар арасында да кеңінен танылып келеді. Әлеуметтік желілерде, білім беру мекемелерінде, мәдени іс-шараларда Амал күні туралы ақпараттар кеңінен таралуда. Бұл – ұлттық дәстүрдің жаңарып, жаңа буынның санасында қайта жанданып жатқанын көрсетеді.
АМАЛ МЕН НАУРЫЗДЫҢ БАЙЛАНЫСЫ
Соңғы жылдары көктем мерекелерін жаңаша мазмұнда атап өтуге бағытталған бастамалар да қолға алынып келеді. Соның аясында Амал күні көктемгі мерекелердің бастауын білдіретін маңызды күндердің бірі ретінде қарастырылады. Бұл кезең кейін Наурыз мерекесімен жалғасып, табиғаттың жаңаруын, адамдардың рухани жаңғыруын білдіреді.
Қазақ халқы үшін көктем – тек табиғаттың оянуы ғана емес, үміт пен жаңарудың белгісі. Қыстың суығы мен қиындығынан кейін жер беті жанданып, тіршілік қайта жанданады. Осындай кезеңде адамдардың да көңілі көтеріліп, бір-біріне жылы сөз айтып, ізгі тілек білдіруге ұмтылуы заңдылық.
Амал күні осы ізгі ниеттің айқын көрінісі деуге болады. Бұл күні айтылған әрбір жақсы сөз, әрбір тілек адамдардың жүрегіне жылулық сыйлайды. Сондықтан, көрісу дәстүрі – халықтың рухани мәдениетін көрсететін маңызды құндылықтардың бірі.
Бүгінде Амал күні тек белгілі бір өңірдің ғана емес, бүкіл халықтың ортақ мерекесіне айналып келеді. Ұлттық дәстүрлерді жаңғыртуға деген қызығушылық артқан сайын бұл күннің мәні де тереңдей түсуде. Әсіресе, жастардың осы дәстүрге қызығушылық танытып, оны жалғастыруы ұлттық мәдениеттің болашағы үшін маңызды.
Қорыта айтқанда, Амал күні – көктемнің алғашқы сәлемін жеткізетін, адамдарды жақындастыратын ерекше мереке. Бұл күннің басты мәні – амандасу, сыйластық және татулық. Ұрпақтан-ұрпаққа жалғасып келе жатқан көрісу дәстүрі халқымыздың рухани байлығының бір бөлігі ретінде әлі талай жылдар бойы жалғаса беретіні сөзсіз.
Топтаманы дайындаған Ізтай БЕЛГІБАЙҰЛЫ.